Tien tips voor losmaakbaar en remontabel ontwerpen

Hoe ontwerp je losmaakbare bouwdetails? Ontdek 10 tips voor circulair bouwen, remontabel detailleren en toekomstbestendige gebouwen.

Meer over losmaakbaar detaileren

Artikel

Losmaakbaar en remontabel bouwen is een belangrijk onderdeel van circulair bouwen. Door gebouwen zo te ontwerpen dat onderdelen eenvoudig kunnen worden vervangen, aangepast of hergebruikt, blijft de waarde van materialen langer behouden. In de praktijk blijkt echter dat circulaire ambities niet altijd goed worden vertaald naar concrete bouwkundige details.

Onderstaande tien tips helpen om circulaire ambities beter te vertalen naar toekomstbestendige en losmaakbare bouwdetails.

Download alle tips

Tip 1 – Bepaal eerst het doel

Start met het formuleren van circulaire ambities, toekomstscenario’s en strategieën zoals adaptiviteit, vervangbaarheid, hergebruik en recycling. Positioneer losmaakbaarheid daarna als middel.

Bij veel circulaire projecten en uitwerking in bouwkundige detaillering is niet nagedacht over wat er tijdens en na de gebruiksfase met onderdelen in het gebouw gebeurt. Vaak is bij deze projecten ‘losmaakbaarheid’ als doel benoemd, maar het blijft onduidelijk wat er na de eerste levensduur met het element, product of materiaal gebeurt.

Tip 2 – Maak levensduurdenken leidend

Integreer levensduurdenken en toekomstbestendigheid in het ontwerpproces. Stem de functie, de gebruiksduur en de robuustheid van details af op toekomstig onderhoud, vervanging en hergebruik.

Circulariteit en losmaakbaar detailleren is niet nieuw. Het gaat eigenlijk om toekomstbestendig, robuust en adaptief bouwen. Het denken in onder andere levensduren, onderhoudbaarheid, herbruikbaarheid en functionaliteit voor nu en in de toekomst.

Voorbeelden

Een gebouw op een tijdelijke locatie dat binnen enkele jaren moet worden verplaatst, vraagt om losmaakbare verbindingen zodat demontage en remontage mogelijk zijn.
Een gevel blijft vaak tientallen jaren behouden, maar onderdelen zoals glas of zonwering verouderen sneller. Vervangbaarheid is hier essentieel, waardoor losmaakbaar detailleren een logische keuze is.

Tip 3 – Gebruik de rekenmethodiek als denkframe

Benut de rekenmethodiek voor losmaakbaarheid als denkframe en meetlat. Besef dat de werkelijke circulaire kwaliteit wordt bepaald in de technische detailuitwerking.

In de circulaire bouwpraktijk wordt al veel gesproken over ‘losmaakbaarheid’. Helaas gaat het dan vaak alleen om het becijferen van deze losmaakmaarheid met de zogenaamde losmaakbaarheidsindex. Op zich positief omdat nu ook het gesprek wordt gevoerd over ‘type verbindingen’, ‘bereikbaarheid’, ‘doorkruisingen’ en ‘randopsluitingen’. Echter de rekenmethodiek is slechts een kwantificatie om een circulaire stap te zetten richting hergebruik, vervangbaarheid en/of adaptiviteit. Goed om projecten langs een meetlat te kunnen leggen, maar het zegt weinig over de werkelijke kwaliteit van de details.

Tip 4 – Optimaliseer detail én systeem

Verbind losmaakbare details met het omliggende bouwsysteem. Scheid gebouwlagen met verschillende levensduren volgens de Layers van Stewart Brand.

Optimalisatie van bouwkundige detaillering levert weinig op als het systeem er omheen niet wordt aangepast. Voorbeelden: Losmaakbare verbindingen tussen kolommen en liggers zijn nutteloos als de vloeren erop worden gestort. Losmaakbare vloeren hebben een beperkte meerwaarde als een natte afbouw erop volgt. En de herbruikbaarheid van elementen wordt minder als vele installaties het element doorkruizen.

Tip 5 – Ontwerp integraal vanaf de start

Waarborg een integrale aanpak en voorkom conﬂicten tussen losmaakbaarheid, constructieve veiligheid, brandwerendheid, lucht- en waterdichtheid, akoestiek en installaties.

Bij demontabele oplossingen ontstaan vaak conflicten tussen losmaakbaarheid en constructieve en bouwfysische eisen. Vooral aansluitingen, voegen en doorvoeringen zijn uitdagend als het gaat om de lucht- en waterdichtheid, geluidslekken en knelpunten voor brandwerendheid.

Tip 6 – Ontwerp vanuit prefab en modulariteit

Vertrek vanuit prefab en modulaire bouw. Combineer snelle en efficiënte montage met toekomstige demontage, herbruikbaarheid, terugname-constructies en restwaarde.

Bij Prefab, modulaire en industriële bouw is een snelle, efficiënte en foutarme montage van groot belang. Verbindingen zoals met bouten en moeren, schroeven en klik-verbindingen zijn nodig om een snelle montage mogelijk te maken. Prefab elementen kunnen relatief eenvoudig in de toekomt herbruikbaar zijn maar hier wordt in de detaillering te weinig in voorzien.

Tip 7 – Leg ook de demontage vast

Borg in het ontwerp hoe veilige, schadevrije demontage plaatsvindt. Documenteer bereikbaarheid, werkvolgorde en benodigd materieel.

Alhoewel veel details redelijk goed losmaakbaar zijn is de wijze van demontage vaak niet vastgelegd. Verbinding zoals schroeven, bouten en klemmen zijn later vaak slecht bereikbaar waardoor bij demontage schade aan onderdelen niet wordt voorkomen. Bovendien is vaak niet meer bekend op welke wijze onderdelen veilig moeten worden gedemonteerd. De vraag is dan ook: “Weten we over x jaar nog wel hoe we e.e.a. zouden moeten loshalen?” Het vastleggen van deze gegevens is essentieel voor een circulaire bouweconomie.

Tip 8 – Organiseer de terugweg

Regel onderhoud, vervanging en terugnamegaranties expliciet. Zonder afspraken over ‘de terugweg’ blijft losmaakbaarheid en ﬁnanciële restwaarde theoretisch.

Zonder geregelde “terugweg” blijft losmaakbaarheid theorie. Door het ontbreken van een goed onderhouds- en vervangingsplan voor onderdelen, een terugkoop of terugnamegarantie en bijbehorende kwaliteitsafspraken, is financiële restwaarde alleen in theorie haalbaar.

Tip 9 – Investeer in specialistische kennis van detailleren

Ontwikkel specialistische kennis van bouwtechniek, bouwfysica, constructies, levenscyclusanalyse voor robuuste, toekomstbestendige en losmaakbare details.

Voor het ontwikkelen van een goed losmaakbaar en remontabel detail is veel kennis nodig. Niet alleen van bouwtechniek maar ook kennis op het gebied van Life Cycle Assesments (LCA) en het kunnen denken in toekomstcenario’s. Dit maakt detailleren per definitie een specialistisch vak. Trainingen als ‘bouwtechnisch ontwerpen en detailleren’ zouden ook in moeten gaan op circulariteit en losmaakbaarheid.